ខេត្តស្ទឹងត្រែង៖ កូលាលភាជន៍ខ្មែរបុរាណ ដែលមានតម្លៃខ្ពស់ផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រ និងវប្បធម៌ជាច្រើនប្រភេទ ត្រូវបានលោកអាចារ្យធំនគររាជ ដែលជាប្រជាពលរដ្ឋគំរូ បាននាំយកមកផ្តល់ជូន អភិបាលខេត្តស្ទឹងត្រែង លោក សរ សុពុត្រា ដើម្បីទុកជាវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ កាលពីថ្ងៃទី១៦មីនា២០២៦ កន្លងទៅថ្មីៗនេះ។
ទន្ទឹមនឹងការទទួលបានកូលាលភាជន៍ខ្មែរបុរាណនេះ អភិបាលខេត្តស្ទឹងត្រែង លោក សរ សុពុត្រា បានសម្តែងការអរគុណជាពន្លឹក ចំពោះលោកអាចារ្យធំ នគរាជ ដែលបានផ្តល់ជូនលោក នូវវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍ដែលមានតម្លៃជាប្រវត្តិសាស្ត្រនេះ។
កូលាលភាជន៍ខ្មែរបុរាណទាំងនេះ គ្មានឯកសារចងក្រងណាមួយដែលបានបញ្ជាក់ អំពីសាវតានៃការកកើតនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ផ្អែកតាមការស្រាវជ្រាវបានបង្ហាញថា កូលាលភាជន៍ខ្មែរទាំងនេះ បានកកើតឡើងក្នុងសម័យបុរេប្រវត្តិ (ប្រហែល ៥,០០០ ឆ្នាំមុន – នាសតវត្សទី១) ដែលជាការកកើតដំបូងបំផុត នៃកូលាលភាជន៍នៅកម្ពុជា ដែលបានចាប់ផ្តើមតាំងពីយុគថ្មរំលីង និងយុគសំរឹទ្ធនោះមកម្ល៉េះ។
កូលាលភាជន៍ភាគច្រើនធ្វើឡើងដោយដៃ (មិនប្រើកង់បង្វិល) និងដុតក្នុងសីតុណ្ហភាពទាប ប្រើសម្រាប់ដាក់អាហារ ទឹក និងជាពិសេសប្រើក្នុងពិធីបុណ្យសព (ដាក់ឆ្អឹង ឬវត្ថុអនុស្សាវរីយ៍កប់ជាមួយសព) ដូចដែលគេរកឃើញនៅស្ថានីយ៍ សំរោងសែន និង ភូមិស្នាយ នាសម័យបុរេអង្គរចាប់ពី(សតវត្សទី១ – សតវត្សទី៩)។
នៅក្នុងសម័យនគរភ្នំ (ហ្វូណន) និងចេនឡា ខ្មែរចាប់ផ្តើមទទួលឥទ្ធិពលបច្ចេកទេសពីឥណ្ឌា និងចិន ដោយចាប់ផ្តើមប្រើកង់បង្វិល ដើម្បីធ្វើឱ្យភាជន៍មានរាងមូលស្អាត មានជើងទម្រ និងការតុបតែង ដូចជាមានការឆ្លាក់ក្បាច់ឆ្នូតៗ ឬប្រើពណ៌ធម្មជាតិលាបពីលើ។ ដោយឡែក នៅក្នុងសម័យអង្គរ (សតវត្សទី៩ – សតវត្សទី១៥) នោះគឺជាយុគសម័យមាសនៃកូលាលភាជន៍ខ្មែរ ដែលមានលក្ខណៈពិសេសដាច់ពីប្រទេសជិតខាង នៅពេលនោះខ្មែរបានរកឃើញវិធីធ្វើឱ្យភាជន៍មានភាពរលោង (ពណ៌បៃតងខ្ចី ឬពណ៌ត្នោត) ដោយប្រើសារធាតុផ្សំពីផេះឈើ និងថ្មភក់ មានការធ្វើជាទម្រង់សត្វ (ដំរី, កង្កែប, បក្សី) និងក្អមទឹកដែលមានរាងដូចផ្កាឈូក និងក៏មានការរកឃើញឡដុតធំៗនៅតំបន់ ភ្នំគូលែន និង ខេត្តបុរីរម្យ (អតីតទឹកដីខ្មែរ) ដែលបញ្ជាក់ពីការផលិតក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ សម្រាប់ប្រើប្រាស់ក្នុងស្រុក និងការនាំចេញ។
ក្អម និងចានទម្រទាំងនេះ មើលទៅមានលក្ខណៈសាមញ្ញ (ដីដុតធម្មតា គ្មានស្រទាប់រលោង) ដែលអាចស្ថិតក្នុងសម័យអន្តរកាល ឬសម័យបុរេប្រវត្តិយឺត។ ដោយឡែក ក្អមមានក ជារូបរាងពេញនិយមសម្រាប់ដាក់ទឹក ឬស្រា ដែលគេឃើញមានប្រើប្រាស់តាំងពីសម័យដើម រហូតដល់សម័យអង្គរ។
គួរកត់សម្គាល់ថា៖ ដើម្បីដឹងច្បាស់ពីអាយុកាលពិតប្រាកដ អ្នកជំនាញបុរាណវិទ្យាត្រូវការពិនិត្យទៅលើ សាច់ដី (Clay body), បច្ចេកទេសដុត, និង ទីតាំងដែលបានរកឃើញ៕ដោយ៖ឡុង សំបូរ
